O języku chińskim

Jak korzystać z chińskiego słownika?


2012-09-13

Przy ogromnej ilości tłumaczy i słowników w Internecie, coraz rzadziej korzystamy z tych tradycyjnych, drukowanych. Może to być o tyle niekorzystne, że grozi swoistym analfabetyzmem (potrafimy przeczytać znak, nie umiemy go jednak napisać) i dlatego warto, szczególnie na początku przygody z nauką języka chińskiego zaopatrzyć się w  dobry, drukowany słownik. Korzystanie z tradycyjnych słowników języka chińskiego jest zadaniem zgoła innym niż korzystanie ze słowników języków europejskich z racji odmienności systemu pisma chińskiego - najstarszego wciąż używanego i jednocześnie najbardziej skomplikowanego na świecie.

Podstawową jednostką znaczeniową w chińskim jest sylaba, a jednej sylabie odpowiada jeden znak. Tak więc podczas gdy w systemie łacińskim jeden znak oznacza głoskę, z których większość nie niesie znaczenia, w systemie chińskim jeden znak koduje sylabę i jej autonomiczne znaczenie. Dodatkowych trudności nastręcza także ogromny zestaw znaków i ich niewielki związek z wymową. Jako że nie ma także żadnej standardowej kolejności chińskich znaków, a różne słowniki zawierają ich od kilku do kilkudziesięciu tysięcy, stworzono także wiele metod ich szeregowania. W niniejszym artykule przedstawiona zostanie obecnie najpopularniejsza, a także zdecydowanie najprostsza i najwygodniejsza metoda stosowana w słownikach dwujęzycznych.

Pierwsze słowniki i encyklopedie miały układ tematyczny – wszystkie słowa szeregowano według kategorii, do której należały według ówczesnego stanu wiedzy. Dopiero w pierwszym stuleciu naszej ery, autor słownika etymologicznego – Xǔ Shèn zauważył 540 powtarzających się elementów w znakach. Uznał, że to one mogą być kluczem, według którego można uszeregować znaki w słowniku. Elementy te nazwał 鿨首 bùshǒu czyli pierwiastek (ang. radical). My nazywamy je zazwyczaj kluczami. W XVII wieku liczba kluczy została ograniczona do 214, a po reformie pisma w latach 50tych i uproszczeniu pisma w niektórych słownikach ograniczono liczbę kluczy do 188.

Oto lista 214 kluczy:

一丨丶丿乙亅二亠人儿入八冂冖冫几凵忀力勹匕匚匸卿卜卩厂厶叿口囗土士夊夊夕大女孿宀寸小

尢尸屮山巛工己巾乡广廴廾弋弓彿彡彳忿濿濶手支攴文斗斤方无日曰朿木欠止歹殳毋比毛氏

气水翫翪翶翻翿片牙犬玄玉瓜瓦甿生用田疋疒癶白皮目矛矢石示禸禾穴立竹米糸缶网羊羽耿而

耒耳迿肉臣自至臼迌进迟艮色艸虍虫血行衣襾見角言谷豆豕豸貝赤走足身車辛辰辵邑酉釆里金長

門鿜隶隹雨靑非面革韦韭音頿凬飛食首香馬骨髿髟鬥鬯鬲鬼魚鳥鹵鹿麦麻黿黍黑黹黽鼎鼓鼠鼻齊

Są one uporządkowane według ilości kresek, z których się składają. Tak też ułożone są w słownikach i stanowią listę podstawowych elementów według, której szukamy znaku, kiedy nie znamy jego wymowy.

Jak więc korzystać ze słownika dwujęzycznego? Zazwyczaj słownik taki podzielony jest na dwie części: język europejski – język chiński i język chiński – język europejski. Korzystanie z części pierwszej nie wymaga specjalnych wyjaśnień. Hasła są w niej ułożono standardowo według alfabetu. Druga część w najpopularniejszych słownikach skonstruowana jest według metody mieszanej, łączącej metodę fonetyczną i metodę kluczy. Część chińska jest więc także ułożona alfabetycznie w pinyinie. Znając wymowę znaku, łatwo i szybko znajdziemy go w słowniku. Np. szukamy znaku 濑, wiedząc, że jego transkrypcja w pinyinie to wǒ. Najpierw znajdujemy sylabę „wo” w słowniku, a później szukamy jej na trzecim tonie, bowiem hasła ułożone są alfabetycznie z odpowiednią kolejnością tonów od pierwszego do czwartego.

Jeśli jednak nie znamy wymowy znaku, musimy skorzystać z kluczy. Tabelka z listą 214 lub 188 kluczy nazywana  鿨首目录 bù shǒu mù lù znajduje się zazwyczaj na środku   rozdzielając dwie główne części słownika lub na jego początku.

Aby znaleźć w słowniku nieznany nam wyraz musimy przeanalizować go pod dwoma względami:

-      odnaleźć pierwiastek

-      policzyć pozostałe, nie wchodzące w skład pierwiastka kreski.

W odnalezieniu klucza przydaje się znajomość schematów budowy chińskich znaków. I tak w znakach o układzie pionowym, np. 你 kluczem będzie skrajny lewy element czyli w przykładzie 亻. W znakach o budowie „ramowej”, owo obramowanie właśnie będzie pierwiastkiem, np. w 国 kluczem będzie 口. Dla znaków o cechach poziomych kluczem może być dolna lub górna jego część, np. dla 可 kluczem będzie 一.

Kiedy już wiemy, która część poszukiwanego znaku jest jego kluczem, liczymy jego kreski (kreski klucza) i szukamy go w  tabeli 鿨首目录 pod odpowiednim numerem. W tabelce obok znalezionego klucza podana jest liczba, która zaprowadzi nas do listy znaków z tym kluczem. Liczba ta może być w niektórych słownikach numerem strony w indeksie znajdującym się obok tabeli pierwiastków lub numerem porządkowym w owym indeksie. Teraz należy policzyć ilość pozostałych kresek w szukanym znaku (poza liczbą kresek klucza) i znaleźć w indeksie szukany znak według owej liczby kresek (znaki pod danym kluczem uporządkowane są według ilości kresek rosnąco – od najmniejszej do największej). Obok szukanego znaku znajdziemy jego wymowę w pinyinie, według której już bez problemu odnajdziemy go w dalszej części słownika, aby sprawdzić znaczenie i kolokacje.

Przykład:

Szukamy wyrazu 建. Nie znamy jego wymowy ani znaczenia.

  1. Otwieramy słownik w miejscu, w którym znajduje się tabelka z kluczami  - 鿨首目录 bù shǒu mù lù.
  2. Identyfikujemy część znaku, która jest kluczem. Dla  建 będzie to 廴.
  3. Liczymy kreski, z których składa się klucz. Dla 廴 są to 2 kreski.
  4. Szukamy  廴 w tabelce pod odpowiednią liczbą kresek (czasem liczba kresek kluczy w znakach oznaczona jest cyframi arabskimi, czasem jednak chińskimi, np. pięć kresek to 五画).
  5. Odczytujemy liczbę w tabelce obok klucza  廴, załóżmy, że w słowniku jest to 25.
  6. W indeksie obok tabeli pierwiastków szukamy pod numerem 25 (lub na stronie 25, jeśli słownik indeksuje według stron) znaku  建 według ilości jego kresek poza kreskami klucza. W tym wypadku dla elementu 迿 będzie to 6.
  7. Znalazłszy poszukiwany znak w indeksie, odczytujemy podaną obok jego wymowę, dla 建 jest to jiàn.
  8. Znaczenia i kolokacji słowa  建 szukamy już w fonetycznej części słownika według porządku alfabetu i tonów.

O ile może się to wszystko wydawać z początku bardzo skomplikowane, w rzeczywistości przy opanowaniu pisowni znaków z łatwością rozpoznamy ich pierwiastki. To z kolei pozwoli nam na naprawdę szybkie znalezienie zarówno wymowy, jak i znaczenia poszukiwanego znaku.